Otonom Parsel Teslimat Makinelerinin Kabulünü Anlamak: Birleştirilmiş Teknoloji Kabulü ve Kullanımı ile Yeniliğin Yayılımı Teorilerinin Genişletilmesi

Abstract

Bu tez, Türkiye'de Otonom Parsel Teslimat Makineleri'nin tüketiciler tarafından kabulünü ve kullanımını etkileyen faktörleri incelemekte ve çoklu kuramsal çerçeveleri birleştiren genişletilmiş bir kavramsal model geliştirmektedir. UTAUT2 ve Yeniliğin Yayılımı Teorisi (DOI) gibi önceki modeller teknoloji benimseme araştırmaları için temel oluşturmuş olsa da, bu modeller kendin-yap tipi lojistik teknolojilerine özgü bağlamsal ve davranışsal dinamikleri yakalamakta yetersiz kalmaktadır. Bu çalışma, Risk Teorisi, Tüketici Ortak Üretim Teorisi, Kaynak Eşleme Teorisi ve Çevresel Kaygı gibi ek yapıları entegre ederek bu modelleri genişletmektedir. Araştırmada, odak grup görüşmeleri ve tematik analiz ile başlayan, ardından geniş ölçekli nicel bir anket ve Yapısal Eşitlik Modellemesi (SEM) ile devam eden karma yöntem yaklaşımı kullanılmaktadır. Sonuçlar, davranışsal niyetin tüm yapılar ile gerçek kullanım arasında tam bir aracı değişken olduğunu ortaya koymaktadır. Bulgular, genişletilmiş modelin geçerliliğini kanıtlamakta ve son kilometre teslimat inovasyonları konusunda hem kuramsal hem de pratik açılardan önemli içgörüler sunmaktadır. Lojistik firmaları ve politika yapıcılar için sistemin karmaşıklığını azaltma, görünürlüğünü artırma, çevresel değerleri göz önüne alma ve kolay ulaşılabilir konumlar sağlama gibi kullanıcı kabulünü artırmaya yönelik öneriler sunulmaktadır. Bu çalışma, teknolojik benimseme literatürüne, tüketici davranışını daha kapsamlı açıklayan entegre bir çerçeve sunarak katkıda bulunmaktadır ve otonom lojistik hizmetlerin yükselen dünyasında değerli bilgiler sağlamaktadır. Anahtar Sözcükler: Teslimat Yöntemi, Otonom Parsel Teslimat Makinesi, Teknoloji Kabulü, UTAUT2, DOI, Davranışsal Niyet, Kullanım Davranışı, Karma Yöntem, Yapısal Eşitlik Modeli

This dissertation investigates the factors influencing consumer acceptance and use of Autonomous Parcel Delivery Machines in Turkey by developing an extended conceptual model integrating multiple theoretical frameworks. While previous models like UTAUT2 and Diffusion of Innovation Theory (DOI) have provided a basis for technology adoption research, they have been limited in capturing contextual and behavioral dynamics specific to self-service logistics technologies. This study expands these frameworks by incorporating environmental concern and other additional constructs from Risk Theory, Consumer Co-Production Theory, and Resource Matching Theory. The research employs a mixed-method approach, consisting of qualitative focus groups and thematic analysis followed by a large-scale quantitative survey and Structural Equation Modeling (SEM). Results reveal that behavioral intention is a full mediator of all latent constructs (Performance Expectancy, Effort Expectancy, Social Infleunce, Facilitating Condition, Hedonic Motivation, Price Value, Compatibility, Observability, Trialability, Location Convinience, Perceived Risk, Need for Cooperation, Environmental Concern) toward actual use. The findings demonstrate the validity of the extended model and offer both theoretical and practical insights into last-mile delivery innovations. Recommendations are provided for logistics companies and policymakers to enhance user acceptance by reducing complexity, increasing system visibility, addressing environmental value, and ensuring convenient location placement. This study contributes to the broader literature on technology adoption by offering an integrated framework that more comprehensively explains consumer behavior in the emerging landscape of autonomous logistics services. Keywords: Delivery Methods, Autonomous Parcel Delivery Machine, Technology Acceptance, UTAUT2, DOI, Behavioral Intention, Use Behaviour, Mixed-Method, Structural Equation Model