Yetişkin Bireylerde Karşı-Olgusal Akıl Yürütme Biçimlerinin İncelenmesi

Abstract

Karşıolgusal akıl yürütme, geçmişte gerçekleşmiş olaylara alternatif sonuçları zihinsel olarak canlandırma becerisidir ve genellikle 'Keşke...' ya da 'Ya şöyle olsaydı...' gibi ifadelerle dile getirilir. Önceki araştırmalar karşıolgusal ifadelerin yönü (yukarı yönlü vs. aşağı yönlü) ve öncülün yapısal özellikleri (eklemeli vs. çıkarmalı) üzerine odaklanmış olsa da, bu farklı türleri bir arada ve bütüncül bir deneysel çerçevede inceleyen çalışmalar oldukça sınırlıdır. Ayrıca, çalışma belleği ve inhibisyon gibi bilişsel mekanizmalar daha önce belirli ölçüde ele alınmış olsa da, bu mekanizmaların farklı karşıolgusal biçimlerin işlenmesindeki rolleri hâlâ net değildir ve bu çalışma kapsamında daha ayrıntılı olarak incelenmektedir. Bu tezde, (1) karşıolgusal ifadelerin yönü (yukarı yönlü vs. aşağı yönlü) ve yapısının (eklemeli vs. çıkarmalı) yetişkinlerin anlama sorularına verdikleri yanıtların doğruluğu ve tepki süresi üzerindeki etkisi, (2) sonuç kısmının gerçekleşmiş veya gerçekleşmemiş olması durumunun işlemeyi etkileyip etkilemediği ve (3) bireysel yürütücü işlev farklılıklarının karşıolgusal akıl yürütmeyle ilişkisi araştırılmıştır. Türkçe konuşan yetişkin katılımcılarla iki deney gerçekleştirilmiştir. Birinci deneyde yön ve öncül yapısı, ikinci deneyde ise yön ve sonucun gerçekliği manipüle edilmiştir. Katılımcılar işitsel olarak sunulan karşıolgusal ifadelere dayalı anlama görevlerini tamamlamış ve çalışma belleği, inhibisyon ve ilgi tümceciklerini anlama becerileri değerlendirilmiştir. Sonuçlar, yukarı yönlü ve gerçekleşmemiş karşıolgusalların aşağı yönlü ve gerçekleşmiş olanlara kıyasla daha hızlı işlendiğini göstermiştir. Beklentilerin aksine, eklemeli ifadeler çıkarmalı ifadelere göre daha hızlı yanıtlanmıştır. İnhibisyon becerisi performans üzerinde anlamlı bir yordayıcı olarak öne çıkarken, çalışma belleği sınırlı bir etki göstermiştir. Bulgular, karşıolgusal ifadelerin işlenmesinde hem dilsel/semantik yapının hem de bireysel bilişsel yetilerin birlikte etkili olduğunu ortaya koymaktadır. Bu çalışma, yetişkinlerin farklı karşıolgusal biçimlerle nasıl akıl yürüttüğüne dair psikolinguistik alana ayrıntılı ve bütüncül bir bakış sunmaktadır. Anahtar Kelimeler: Karşıolgusal akıl yürütme, inhibisyon, çalışma belleği, anlama

Counterfactual reasoning is the ability to mentally simulate alternative outcomes to past events, often marked by expressions such as 'If only...' or 'What if...'. Although earlier studies have investigated counterfactual direction (upward vs. downward) and structural characteristics (additive vs. subtractive), there is a significant absence of research that concurrently analyzes these different types of counterfactuals within a cohesive experimental setup. Moreover, although cognitive mechanisms such as working memory and inhibitory control have been previously considered to some extent, their role in processing different counterfactual forms remains unclear and is further examined in the present study. This thesis aims to investigate (1) how the direction (upward vs. downward) and structure (additive vs. subtractive) of counterfactual statements influence adults' accuracy and reaction times in comprehension tasks, (2) whether the factuality of the outcome (occurred vs. non-occurred) affects processing, and (3) how individual differences in executive functions relate to counterfactual reasoning performance. Two experiments were conducted with adult Turkish speakers. Experiment 1 manipulated the direction and antecedent structure; Experiment 2 manipulated the direction and factuality of the outcome. Participants completed comprehension tasks following auditory counterfactual statements and were assessed on working memory, inhibition, and relative clause comprehension. The results indicated that upward and non-occurring counterfactuals were processed more quickly than downward and occurring ones. Unexpectedly, additive statements produced quicker responses compared to subtractive ones. Inhibitory control was a strong predictor of performance, whereas working memory had a minimal effect. These results indicate that the processing of counterfactual expressions is influenced by both linguistic and semantic structures along with individual cognitive skills. This research adds to psycholinguistic literature by providing a detailed perspective on how adults think using various types of counterfactuals. Keywords: Counterfactual reasoning, inhibitory control, working memory, comprehension